نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی ایران :: دکتر جمیله سادات علم الهدی

دکتر جمیله سادات علم الهدی

نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی ایران

نویسنده: جمیله‌سادات علم‌الهدی

ناشر: کانون اندیشۀ جوان

سال نشر: 1386

شابک : 978-964-7329-25-5

«نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی ایران»، نخستین کتاب دکتر جمیله علم‌الهدی است که در آن دین‌زدایی تدریجی جامعۀ ایران را از منظر رخدادهای نظام تربیتی می‌نگرد و غیردینی شدن تعلیم و تربیت ایران را از منظر کارکردهای روشنفکری تحلیل می‌کند. این اثر، واکنش‌های تربیتی جناح متدین در مقابل برنامۀ سکولاریسم تربیتی را وامی‌کاود و آثار و پیامدهای آن را بررسی می‌کند.

دکتر علم‌الهدی، کتاب «نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی» را در چهار بخش تدوین کرده است: بخش اول کتاب با عنوان «سیر تحول تعلیم و تربیت کهن به تعلیم و تربیت جدید»، به دو محور «مواجهه تربیتی ایران با غرب در دوران صفویه، زندیه و قاجاریه» و «اولین اقدامات اساسی برای رفع عقب‌ماندگی ایران» توجه می‌کند.

در بخش دوم کتاب، تکوین و گسترش جریان روشن‌فکری در دو فصل با عنوان‌های «خاستگاه و سلوک روشن‌فکران اولیه» و «گرایش‌های غلب در جریان روشن‌فکری» بررسی شده است.

«تأسیس مدارس جدید» سومین بخش این کتاب است که در محورهای «مدارس خارجی»، «مدارس ایرانی جدید و گسترش آموزش و پرورش همگانی و دولتی» و «مدارس اسلامی یا تأسیس مدارس جدید توسط متدینین» تدوین شده است.

نویسنده در بخش پایانی کتاب، مبانی سکولار تعلیم و تربیت جدید را تحلیل کرده و به تعارض مبانی تعلیم و تربیت جدید با دین می‌پردازد.

کتاب «نقش جریان روشنفکری در سکولاریسم تربیتی» در ۱۳۲ صفحه به کوشش کانون اندیشه جوان و نشر معارف منتشر شده است.

در ادامه فهرست و مقدمۀ این کتاب را می‌خوانید:


فهرست مطالب

 بخش یکم)  سیر تحول تعلیم و تربیت کهن، به تعلیم و تربیت جدید

فصل اول؛ مواجۀ تربیتی ایران با غرب، در دوران صفویه . زندیه و قاجاریه

فصل دوم؛ اولین اقدامات اساسی برای رفع عقب ماندگی ایران

الف. اعزام کارگزار سیاسی

ب. اعزام دانشجو

ج. تأسیس دارالفنون

د. نهضت ترجمه

 

بخش دوم) تکوین و گسترش جریان روشنفکری

فصل سوم؛ خاستگاه و سلوک روشنفکران اولیه

فصل چهارم؛ گرایش‌های غالب در جریان روشنفکری

الف. ساینتیسم

ب. ناسیونالیسم

ج. رفرمیسم

د. غربگرایی اخلاقی یا فرنگی مآبی

 

بخش سوم) تأسیس مدارس جدید

فصل پنجم؛ مدارس خارجی

فصل ششم؛ مدارس ایرانی جدید و گسترش آموزش و پرورش همگانی و دولتی

فصل هفتم؛ مدارس اسلامی یا تأسیس مدارس جدید توسط متدینین

بخش چهارم) تحلیل مبانی سکولار تعلیم و تربیت جدید

مقدمه:

حمد و سپاس خداوند را سزاست که توفیق سردمداری طغیان علیه شیطان و بازگشت به تعالیم انبیاء را به ما بخشید و فخر روشنگری چراغ دین را در فضای تاریک و شرک‌آلود مخوف‌ترین قرن اسارت بشر به ما عطا فرمود و سپس تکلیف حراست از شریعت جاودانه‌اش را به ما سپرد. ادای این تکلیف مستلزم تحلیل نهان و آشکارِ انحراف، رکود یا انزوای شریعت از یک‌سو و پیش‌بینی و مهار موانع توسعه‌ی کمی و کیفی دین در جوانب گوناگون جامعه‌های انسانی، از سوی دیگر است. امت اسلامی امروز بیش از همیشه بر این نکته اتفاق‌نظر دارد که با یک بحران عمیق فکری مواجه است و فقدان فرهنگ منسجم، عقب‌ماندگی علمی-صنعتی، تیرگی تمدنی، سقوط اخلاقی، نابسامانی‌های اقتصادی و ناهنجاری‌های نظام‌های سیاسی، جلوه‌های گوناگون این بحران می‌باشد. همچنین امت اسلامی کمابیش و به‌اجمال می‌داند که راه نجات از این بحران عمیق فکری در بازگشت خودآگاهانه و عالمانه به قرآن و سنت نهفته است. بااین‌حال شاید امت اسلامی نسبت به ماهیت تهاجمیِ این بحران و نقشه‌های از پیش طراحی‌شده برای تشدید آن وقوف کافی نداشته باشد و ازاین‌رو نسبت به راه‌های خروج از این بحران نیز دچار ساده‌انگاری شود. چه اینکه در اکثر طرح‌های اصلاحی پیشنهادشده از سوی جنبش‌های اسلامی، غفلت از خصلت تهاجمی فرهنگ غرب و ساده‌انگاری نسبت به مبانی حفظ عقیدۀ دینی به چشم می‌خورد. فرهنگ و تمدن غرب، فارغ از تمایلات و درخواست‌های مسلمان‌ها، مرزهای اندیشۀ دینی را درمی‌نوردد و به‌طور بنیادین به تحریف مفاهیم دینی و تغییر مبانی ایدئولوژیک و رخنه در برداشت‌ها و استنباط‌های عقلانی از متون دینی، اقدام می‌نماید. در نقطه مقابل، حفظ عقیده مذهبی نیز تنها به کمک توسعه اطلاعات تاریخی و اخلاقی یا حفظ روحیه سلحشوری و حماسی از طریق خطابه‌ها و یادآوری شکوه گذشته تمدن اسلامی، ممکن نیست. چه اینکه وسواس در مناسک عبادی نیز در این زمینه به‌تنهایی کارساز نیست. چنانکه مبارزات سیاسی نیز در صورت جدایی از انقلاب معرفتی و احیاء تربیت دینی، ناتمام خواهد ماند. به همین دلیل اگرچه تاریخ مسلمانان، خاصه در قرن‌های اخیر، شاهد جنبش‌های اسلام‌گرای کمابیش وسیعی بوده است، ولی برنامه‌های دین‌زدایی، معمولاً گوی سبقت را ربوده‌اند و نیز اگرچه تلاش پی‌گیر و همه‌جانبه فرهنگ مهاجم تاکنون با مقاومت‌های جدی روبرو گردیده است، اما درنهایت همین تهاجم فرهنگی سبب گردیده است، جوامع اسلامی که در اخلاق فردی و مناسک عبادی، پای‌بندی دینی خویش را به‌طور نسبی حفظ نموده‌اند، در حوزه‌های معرفتی و نظام‌های سیاسی، اقتصادی، حقوقی و اجتماعی، سکولاریسم را برگزینند و به دامان اندیشۀ غرب پناه ببرند. بنابراین اساس بحران فکری در جوامع اسلامی، تضاد موجود میان حوزۀ فردی و اجتماعیِ زندگی، یا به‌عبارت‌دیگر تضاد میان اندیشه و رفتار است که البته در سایۀ برنامۀ آگاهانه و تاریخی دین‌زدایی رخ داده است.

گره کور بحران در جوامع اسلامی تبعید دین از متن جامعه به حوزه اعمال و عقاید شخصی است اما باید اذعان داشت که بازگرداندن این تبعیدی، علی‌رغم فوریت و ضرورتی که به لحاظ نجات بشر از بحران معنویت دارد، به لحاظ تحقق عینی سخت قریب به محال می‌نماید؛ زیرا حفظ ایمان به خدا و قیامت و اعتقاد به رسول، گرچه جزء اصول دین و غایت جنبش‌های اسلام‌گرا است ولی این آرمان در صورت مُثله‌شدن دین از طریق تحریف مفاهیم بنیادی و تغییر ایدئولوژی از طریق تخلیه برنامه‌های اجتماعی، سیاسی، اقتصادی و جدا کردن راه دین از علم، به اسطوره‌هایی خرافی بدل خواهد شد. این اسطوره‌ها که در قالب شعائری تزئینی نمود خواهند یافت، حتی در حوزه‌های فردی هم راه به جایی نخواهند برد؛ چراکه دین ماهیتی اجتماعی دارد و برنامه‌های دین در صورت حفظ وجهه نظام‌مند اجتماعی آن معنادار خواهند بود. این در حالی است که کانون اصلی برنامه‌های دینزدایی نیز معطوف به انکار کلیت دین، بلکه انکار همین وجهۀ نظام‌دار اجتماعی است. برنامه‌های دینزدایی هرگز با آثار روانی و فردی دین مخالفتی ندارند و حتی به خاطر تأثیرات گسترده‌ای که این وجه از امور دینی در حفظ نظم و قانون و هم‌چنین ایجاد آرامش روانی در شهروندان به جای می‌گذارد، از آن استقبال نیز می‌کنند؛ اما مطمع نظر اصلی برنامه‌های دین زدایی تعطیل کاربردهای اجتماعی دین در نهادهای سیاسی، حقوقی، تربیتی و علمی است و دقیقاً همین کارکردهاست که موجبات اصلی مقاومت جنبش‌های اسلامی را در برابر سلطه‌ی اهواء نفسانی انسان معاصر غرب فراهم آورده است. ازاین‌رو مبارزه با سکولاریسم تنها با احیاء کارکردهای اجتماعی دین ممکن می‌گردد. البته چنین امری مستلزم انقلابی معرفتی است. شناسایی چهره‌های سکولاریسم شیوه‌ها و طرح‌های دین زدایی و تاریخچه‌ی آن از یک‌سو، شناخت گستره‌ی دین و کاربردهای فردی و اجتماعی آن و هم‌چنین اذعان به‌ضرورت دینی شدن وجوه گوناگون زندگی از سوی دیگر، از مقدمات ضروری این انقلاب معرفتی، به شمار می‌آیند. انقلاب معرفتی یا اسلامی شدن، فرآیند گسترده و آگاهانه‌ای است در جهت پی‌ریزی یک منظومه فکری منسجم تا با اتکا به آن بتوان برای حوزه‌های گوناگون زندگی بشر امروز، برنامه‌ی دینی ارائه نمود و البته مقدمه این فرآیند، شناخت همه‌جانبه چهره‌های آشکار و نهان دین‌زدایی، همچنین ریشه‌یابی و تحلیل عوامل تاریخی آن است.

از نگاه تاریخی و به‌طور خلاصه، موفقیت برنامه‌های دین‌زدایی مرهون عواملی چند است که از آن جمله می‌توان به سیاست‌های استبدادی حاکمان، بی‌تدبیری‌های سلاطین، شیفتگی روشن‌فکران و مصلحان اجتماعی نسبت به آراء و نظام‌های غربی، غفلت یا جهل امت اسلامی نسبت به سرچشمه‌های وحیانی، عقب‌ماندگی تمدنی جوامع اسلامی و منابع غنی و معطل انرژی در آن‌ها از یک‌سو؛ علم، فنّاوری پیشرفته و ثروت غرب، ویژگی‌های نظام‌های اقتصادی ماتریالیستی، خوی فزون‌طلبانۀ غربی‌ها، نیات هشیارانه سیاستگذاران غربی، پی‌گیری‌ها و مداومت‌های علمی و عملی مستشرقین و غیره. از سوی دیگر اشاره نمود. اگرچه برنامه‌های دین‌زدایی، طیف وسیعی را شامل می‌شود، ولی به نظر می‌رسد «سکولاریسم تربیتی» را می‌توان به‌عنوان یکی از مؤثرترین و غیر آشکارترین نوع این برنامه‌ها معرفی نمود. چراکه این سکولاریسم خزنده با بیش‌ترین توفیق مقرون بوده است. ازاین‌رو، نوشتار حاضر در پی تحلیل و بررسی ریشه‌های تاریخی بحران فکری موجود، تلاش می‌کند تا گوشه‌ای از تاریخ این برنامه گسترده را به تصویر کشد و چگونگی استقرار تربیت جدید و غیردینی را به‌جای تربیت سنتی-مذهبی در ایران، تبیین نماید. در این زمینه توجه ما معطوف به تأثیر جریان روشن‌فکری ایران در انتقال و تثبیت تعلیم و تربیت جدید غیردینی است. به‌عبارت‌دیگر این نوشتار، دین‌زدایی تدریجی جامعه ایران را از منظر رخدادهای نظام تربیتی می‌نگرد و غیردینی شدن تعلیم و تربیت ایران را از منظر کارکردهای روشن‌فکری تحلیل می‌کند. این تحقیق، در خاتمه به تحلیل واکنش‌های تربیتی جناح متدین، در مقابل برنامه‌ی «سکولاریسم تربیتی» پرداخته و آثار و پیامدهای آن را بررسی می‌نماید.





نظرات

ارسال نظر آزاد است، اما اگر قبلا در بیان ثبت نام کرده اید می توانید ابتدا وارد شوید.
شما میتوانید از این تگهای html استفاده کنید:
<b> یا <strong>، <em> یا <i>، <u>، <strike> یا <s>، <sup>، <sub>، <blockquote>، <code>، <pre>، <hr>، <br>، <p>، <a href="" title="">، <span style="">، <div align="">
تجدید کد امنیتی